Wat is flow?

Flow is een bepaalde geestestoestand waarin je geconcentreerd met iets bezig bent en daar helemaal in opgaat, terwijl je een helder doel voor ogen hebt en meteen feedback krijgt over hoe je het doet. Flow heeft een aantal duidelijke kenmerken die hieronder kort worden weergegeven.

• Tijdens de bewustzijntoestand van flow ben je met iets bezig dat bij jou past en waarvoor je zelf hebt gekozen.
• Je bent dan zo geconcentreerd dat je helemaal geen tijd hebt om aan andere dingen te denken. Het gaat alleen om het hier en nu. Er zijn geen afleidende gedachtes. Je bent helemaal aanwezig en je ervaart een moeiteloze betrokkenheid bij wat je doet.
• Er is een goed evenwicht tussen de vaardigheden die je nodig hebt en datgene wat de situatie van je vraagt. Je hebt het gevoel een moeilijke situatie volledig meester te worden. Je voelt je niet gefrustreerd omdat het te moeilijk is, maar je voelt je ook niet verveeld omdat het te saai zou zijn. Er is dus een precies evenwicht waarbij je eigen vermogens goed aansluiten bij de activiteit die je onderneemt.
• Omdat actie en zelfbewustzijn één zijn, observeer je jezelf niet terwijl je bezig bent. Je denkt bijvoorbeeld niet ‘wat sta ik hier fijn viool te spelen’, want die gedachte alleen al zou verstorend zijn en je uit je hier-en-nu concentratie kunnen halen.
• En omdat je zo volledig in beslag wordt genomen, heb je ook geen angst om te falen, noch tijd om aan eventuele mislukkingen te denken.
• Je houd je ook niet bezig met hoe je overkomt of met de indruk die je maakt. Eigenlijk vergeet je jezelf, maar vreemd genoeg heb je daarna wel een positiever zelfbeeld.
• Als je zo bezig bent, raakt je tijdsbesef helemaal in de war. Voor je gevoel kan iets heel lang duren of juist veel korter lijken. De activiteit die je uitoefent, is een doel op zich waar je bewust voor hebt gekozen. Je geniet van die ervaring en je voelt je echt ‘in flow’: je gaat mee met de stroom.
• Al doende ontwikkel je je steeds verder en kun je met je toegenomen vaardigheden steeds meer complexiteit aan. Je voelt de uitdaging om ermee verder te gaan en al doende je grenzen te verleggen.

Gemakkelijk herkenbare flowsituaties zijn bijvoorbeeld de activiteiten van een violist of een chirurg of een bergbeklimmer. Hierbij gaat het duidelijk om activiteiten waarin je met volledige aandacht en concentratie met iets bezig bent en daarbij helemaal aanwezig bent zonder afleidende gedachten en gevoelens. Daarna ervaar je meer geestelijke energie en een sterker zelfgevoel.

Je gelukkig voelen

Volgens de positieve psychologen wordt door flowervaringen je leven op een hoger plan gebracht.Wat je doet is intrinsiek belonend en geeft een goed gevoel tijdens en daarna. Op zo’n moment ervaar je je leven als rijker, zinvoller en intenser.
Het geheim van een gelukkig leven bestaat uit een leven met veel flowmomenten en ontwikkelingen en groei daarin. Je doet dan zo veel mogelijk dingen die je in flow brengen.
In een groot uitgevoerd onderzoek in een aantal landen bleek ook dat mensen zich het gelukkigst voelen als ze dikwijls en op meerdere levensgebieden in flow zijn.
Je gelukkig voelen lijkt dus eerder het gevolg van actief bezig zijn dan van een passieve activiteit, zoals ‘lekker niets doen’. Als je echter willekeurig aan mensen zou vragen wanneer ze zich gelukkig zouden voelen, dan zeggen de meesten  dat ze zich gelukkig voelen als ze vrij zijn en helemaal niets meer hoeven doen. Maar mensen die dat soms een tijdje doen, ontdekken dat ze dat niet zo lang volhouden. Al gauw is het plezier ervan af. Men heeft dan weliswaar minder last van stress, maar is daarmee nog niet meteen gelukkig. Want het blijkt dat mensen zich juist prettig voelen als ze gericht met iets bezig zijn waarvoor een bepaalde inspanning nodig is.
Gelukkige mensen blijken zich dus vaak in een gemoedstoestand als flow te bevinden. Dat geldt dan niet alleen tijdens het werk, zoals bij het uitoefenen van hun beroep, maar ook voor activiteiten in de vrije tijd of in hun relaties en gezinssituatie of in andere levenszaken.
Als je veel dingen doet die je in flow brengen, wordt alles wat je doet de moeite waard. Wanneer je het vermogen hebt om veel activiteiten om te zetten in een flowervaring, kun je spreken van een ‘metavaardigheid’. Als je die vaardigheid bij jezelf hebt ontwikkeld, voel je je gelukkiger dan wanneer je daar niet toe in staat bent.

Het lijkt een vrij simpel gegeven, maar toch passen veel mensen deze kennis niet bewust toe. In mijn werk als psychotherapeut heeft het me dikwijls verbaasd dat veel cliënten absoluut niet in staat bleken om ook maar iets te bedenken dat hen een flowgevoel zou kunnen geven. Er is kennelijk wel wat meer nodig dan alleen het verlangen om je gelukkig te voelen.

Wat is er voor nodig?

Allereerst is het nodig dat je erachter komt wat jou een goed gevoel geeft. Wat zijn het voor activiteiten die jou een flowgevoel geven? Je moet dan op zoek gaan naar iets wat bij jou hoort, wat bij jou past en waar je je graag verder in wilt ontwikkelen.
Maar de volgende vraag is dan meteen al hoe je daar achter komt. Want het is niet gemakkelijk om te weten wat je nou precies wilt en wat past bij hoe jij echt bent. Om deze vraag te kunnen beantwoorden moet je al behoorlijk wat zicht op jezelf hebben. Je moet bij jezelf naar binnen kunnen kijken om te observeren hoe je je voelt, waardoor je gevoelens veranderen, wat je gewoontes en patronen zijn en wat dat zegt over jouzelf en jouw eigenschappen. Als je voldoende zelfkennis hebt, heb je daar beter zicht op en weet je eerder wat je wilt en wat je te doen staat.
Maar veel mensen hebben die zelfkennis niet en leven vervreemd van zichzelf. Ze zijn het contact met zichzelf ergens kwijtgeraakt en weten niet meer wat ze willen en waarom. Eenmaal zo ver afgeraakt van het gevoel van innerlijk kompas, wordt het veel moeilijker om op zoek te gaan naar wat bij jou past.
Soms helpt het dan om terug te gaan in de tijd en te proberen je te herinneren wat je vroeger als kind leuk vond. Vaak ontdek je dan bezigheden of thema’s die je toen aantrekkelijk vond, maar waar je in de loop van je leven vanaf bent geraakt of niet meer aan toe bent gekomen.

Verder is het nodig dat je gemotiveerd bent om iets te veranderen of iets te ontwikkelen, hetzij van binnen, hetzij buiten jezelf. Als je bepaalde verlangens hebt of bepaalde doelen wilt bereiken, voel je je gedreven van binnenuit. Het gaat dan om intrinsieke doelen die je alleen voor jezelf stelt. Als je die behoefte echter niet hebt of je kunt helemaal niets bedenken, dan wordt het moeilijk om door een zelf gekozen activiteit in een flowsituatie te komen.
Maar als je de bereidheid hebt om uit te zoeken wat je met je leven wilt, kun je je verlangens in concrete en haalbare doelen omzetten en al doende flow ervaren.
Je kunt jezelf bijvoorbeeld innerlijke doelen stellen vanuit de vraag wat voor iemand je wilt zijn. Bepaalde kwaliteiten of eigenschappen kun je dan verder ontwikkelen of je kunt op zoek gaan naar aspecten van jezelf die je nog niet ontdekt hebt. Je kunt er ook voor kiezen om heel gericht iets in je levenssituatie te gaan veranderen.
Het gaat er steeds om dat je bepaalde keuzes maakt waar je bewust aan werkt.
Je kunt jezelf ook afvragen welk doel je het waard vindt om je leven aan te wijden. Je kunt op zoek gaan naar iets dat je raakt in de wereld en waar je je verder voor in wilt zetten.
Als zo’n doel bij jou past en daarmee dus een authentiek doel is, kan het een levensthema worden dat richting geeft aan je aandacht. De activiteiten die je daarvoor uitvoert, geven je dan vaak een gevoel van flow. Je geniet van de directe ervaring, je ontwikkelt jezelf in een bepaalde richting en je voelt het als een uitdaging om je doel te bereiken.

Naast zelfkennis om je flowactiviteiten te vinden en de intentie om naar een bepaald doel toe te werken, is het ook nodig dat je je bewustzijn zó traint dat je daar ook toe in staat bent. Ik doel dan op eigenschappen om jezelf op iets te concentreren, om gericht aandacht aan een bepaald thema te schenken en om in het hier en nu aanwezig te kunnen zijn. Het gaat hier om de kwaliteit van je bewustzijn en de mate waarin je in staat bent om die vaardigheden bij jezelf te ontwikkelen.
Wanneer ik een cursus over dit onderwerp geef, zijn mensen soms verbaasd dat ik zo uitgebreid inga op deze vorm van aandacht richten en focussen en de discipline die daarvoor nodig is. Kennelijk gaat men ervan uit dat het ‘in flow zijn’ meer vanzelf gaat en dat je eerder eigenschappen moet loslaten dan juist verder ontwikkelen. In zekere zin is dat ook zo, maar het gaat hier om andere aspecten van jezelf. Wat ‘losgelaten’ moet worden, zijn je gewoontes en patronen waar je last van hebt omdat ze je belemmeren om jezelf te kunnen zijn. Maar eenmaal daarvan bevrijd bestaat de volgende fase uit het werken aan de kwaliteit van je bewustzijn.
Het is dus heel belangrijk dat je controle hebt over je geestelijk energie. Als je minder energie nodig hebt voor jezelf als persoon en voor alles waar je moeite mee hebt, dan houd je namelijk meer over voor doelen buiten jezelf. Om controle over je geest te hebben, moet je redelijk gedisciplineerd te werk gaan, zodat je geconcentreerd je aandacht kunt richten.

Een levensthema vinden

Als je een authentiek doel hebt gevonden waar je je aandacht op wilt richten, kan zo’n doel een levensthema voor jou worden. Het bezig zijn met dit thema is een uitdaging en brengt je in een flowgevoel. En hoe meer flow je hebt in het dagelijks leven, hoe meer geluksgevoel je hebt in het algemeen.
Je kunt je ook voorstellen dat je bewust probeert al je handelingen onder te brengen in zo’n ervaring. Dat is wat Csikszentmihalyi ‘zingeving’ noemt. ‘Zingeving’ zegt hij, is ‘orde scheppen in de inhoud van de geest door de handelingen te integreren in een verenigde flowervaring’. Dat betekent dat de afzonderlijke doelen van de verschillende flowactiviteiten samen een betekenisvol geheel vormen en zin geven aan je leven.

Maar als de keuze die je maakt niet klopt met jezelf, dan ervaar je geen flow in je activiteiten. Want dan put je jezelf uit. Er komt dan geen goed zelfgevoel meer bij en je raakt alleen maar kwijt.
Het duidelijkst zie je dat als iemand in een beroepssituatie burnout raakt. Vaak zijn mensen dan al ver afgeraakt van een doel of een levensthema waar ze voor ‘gaan’ en voelen ze zich in hun werk vervreemd van zichzelf. Soms blijkt ook dat hun beroepskeuze niet voortkomt uit oorspronkelijke motieven. Er is dan geen sprake van een authentieke keuze en uiteindelijk wordt zo iemand dan niet meer gevoed en raakt de energie tenslotte gewoon op. Je energie wordt dan eigenlijk verspild zonder dat je er kracht en een goed zelfgevoel voor terugkrijgt.

Een goed passend levensthema verbindt verschillende activiteiten tot een zinvol geheel. Al je handelingen, je gedachten en gevoelens worden door zo’n levensthema verenigd. Er onstaat dan een bepaalde harmonie en structuur, een soort overkoepelend gevoel van zin en betekenis. Op die manier geeft zo’n ‘verenigde flowervaring’ richting aan de aandacht die je aan iets besteedt en aan de keuze van de dingen die je doet. Het wordt dan een drijfveer voor het maken van levenskeuzes.
Maar je kunt deze ontwikkeling van jezelf ook ten dienste stellen aan anderen of aan iets hogers dan jezelf. Dan is er sprake van een roeping of een missie. Een helder geformuleerde missie kun je gebruiken als een mal met behulp waarvan je al je bezigheden kunt kiezen, beoordelen of verbeteren.